Trong thẩm tra, nếu biết “đi tận nơi, hỏi đến cùng, lập luận có căn cứ”, Ban HĐND cấp xã sẽ tạo ra khác biệt rõ rệt về chất lượng. Từ khảo sát thực tế, thu thập ý kiến đa chiều đến tổ chức họp thẩm tra, chất vấn, phản biện và hoàn thiện báo cáo - mỗi khâu đều đòi hỏi bằng chứng cụ thể, lập luận chặt chẽ. Khi “nói có sách, mách có chứng”, thẩm tra không chỉ đúng quy trình mà còn là trí tuệ tập thể đủ sức thuyết phục, căn cứ quan trọng để HĐND quyết nghị đúng và trúng.

Khảo sát thực tế, nghe đa chiều - nền tảng thẩm tra có căn cứ

Nếu nghiên cứu hồ sơ, phân tích số liệu là phần “lý”, thì khảo sát thực tế chính là phần “thực” giúp kiểm chứng và hoàn thiện nhận định. Một quy trình thẩm tra hiệu quả không thể thiếu hoạt động khảo sát thực tế. Từ bản tổng hợp các nội dung đi khảo sát, Ban HĐND xây dựng thông báo lịch trình cụ thể, thời gian, địa điểm, thông tin cần cung cấp gửi các cơ quan, đơn vị liên quan để chủ động tổ chức các đợt làm việc trực tiếp tại thôn, xóm, tổ dân phố, cơ quan, đơn vị hoặc nhóm đối tượng chịu tác động của văn bản. Việc “đi đến nơi, về đến chốn” không chỉ giúp đối chiếu thông tin trong báo cáo, đề án, dự thảo nghị quyết, mà còn phát hiện những vấn đề phát sinh mà tài liệu trình thẩm tra chưa phản ánh đầy đủ.

Đi liền với khảo sát thực tế là thu thập ý kiến đa chiều. Ngoài cơ quan soạn thảo, cần lắng nghe cán bộ, công chức liên quan, đặc biệt là cử tri và người dân - những người trực tiếp chịu tác động của quyết sách; đối với những nội dung chuyên sâu như đầu tư công, tài chính - ngân sách, nhiều khi đại biểu chưa nắm chắc thì việc tham vấn thêm ý kiến chuyên gia cũng là cách làm hay để đại biểu nắm chắc, có chính kiến trong thẩm tra. Thực tiễn cho thấy đối với các vấn đề có tính kỹ thuật cao hoặc đặc thù, ý kiến chuyên môn sẽ giúp bảo đảm tính chính xác, khoa học cho quá trình thẩm tra. Chính những luồng thông tin này giúp Ban HĐND nhìn nhận vấn đề toàn diện hơn, tránh tình trạng đánh giá một chiều, từ đó nâng cao tính khách quan và thực tiễn của hoạt động thẩm tra.

Trên cơ sở thông tin đã thu thập, một kinh nghiệm quan trọng trong việc chuẩn bị cho cuộc họp thẩm tra là phác xong sườn đề cương báo cáo thẩm tra, xác định rõ nội dung trọng tâm cần xem xét, thành phần tham dự và những vấn đề cần giải trình làm rõ… để phân tích, trao đổi và làm sáng tỏ những điểm còn vướng mắc.

Bản lĩnh đại biểu - “linh hồn” của báo cáo thẩm tra

Trong cuộc họp thẩm tra, kỹ năng điều hành của Trưởng ban giữ vai trò then chốt. Người chủ trì cần linh hoạt, tạo không khí dân chủ, cởi mở nhưng vẫn bảo đảm tập trung vào các vấn đề cốt lõi. Những nội dung còn ý kiến khác nhau, chưa rõ về căn cứ pháp lý, nguồn lực hay tính khả thi phải được thảo luận đến cùng, không để tồn tại những điểm “chưa thuyết phục”.

Để làm rõ vấn đề, kỹ năng chất vấn của thành viên Ban cần được phát huy. Câu hỏi ngắn gọn, trực tiếp, đi thẳng vào trọng tâm như: căn cứ pháp lý cụ thể là gì, nguồn lực bảo đảm ra sao, lộ trình thực hiện khả thi không. Những câu hỏi đúng và trúng sẽ buộc cơ quan soạn thảo phải giải trình rõ ràng, qua đó làm sáng tỏ bản chất của nội dung trình.

Song song với chất vấn là phản biện có cơ sở. Mọi ý kiến đề xuất điều chỉnh cần dựa trên căn cứ pháp lý và thực tiễn đã được kiểm chứng qua khảo sát. Khi lập luận chặt chẽ, các đại biểu trong Ban có thể đưa ra những kiến nghị thuyết phục, góp phần hoàn thiện nội dung trước khi trình HĐND xem xét. Để có được chính kiến trong cuộc họp thẩm tra, ngoài bản lĩnh, trí tuệ, các thành viên Ban cần bám sát quy trình thẩm tra từ phân tích, nghiên cứu, đi khảo sát thực tế để xây dựng cho mình lập luận sắc bén để có chính kiến cụ thể. Điều này đòi hỏi, ngay từ đầu các đại biểu phải bám chức năng, nhiệm vụ để vào cuộc.

Báo cáo thẩm tra phải thể hiện rõ quan điểm của Ban về mức độ phù hợp và tính khả thi của nội dung được xem xét. Cấu trúc báo cáo cần logic, gồm: quá trình thực hiện, nhận xét chung, nhận xét cụ thể và phần kiến nghị. Đây là tài liệu quan trọng để đại biểu HĐND căn cứ thảo luận và quyết định. “Báo cáo thẩm tra phải thể hiện rõ quan điểm của cơ quan thẩm tra về những vấn đề thuộc nội dung thẩm tra được thực hiện theo quy định của Luật Ban hành văn bản QPPL và các văn bản hướng dẫn thi hành. “Tinh hoa trí tuệ”, uy tín của HĐND đến đâu thể hiện rất rõ trong chính báo cáo thẩm tra của các Ban” - đại biểu Trần Tuấn Anh - HĐND phường 1, Lâm Đồng khẳng định.

Trong báo cáo thẩm tra, điều đại biểu quan tâm nhất chính là mục kiến nghị. Theo đó, kiến nghị phải chỉ rõ nội dung cần sửa, sửa theo hướng nào, bổ sung ra sao hoặc điều chỉnh lộ trình như thế nào. Những đề xuất rõ ràng, lập luận chặt chẽ càng có sức thuyết phục, đồng thời sẽ giúp cơ quan soạn thảo dễ tiếp thu, chỉnh sửa và hoàn thiện. Bên cạnh đó, Ban HĐND cần đưa ra đầy đủ các phương án xử lý: nội dung nào giữ nguyên, nội dung nào cần chỉnh sửa, những vấn đề còn ý kiến khác nhau sẽ xử lý theo hướng nào, cũng như dự kiến lộ trình và biện pháp thực hiện khi nghị quyết được thông qua. Đây chính là bước “chốt” để bảo đảm nghị quyết sau khi ban hành có thể triển khai hiệu quả, đi vào cuộc sống.

Thực tiễn ở cấp xã, khi Ban HĐND thực hiện tốt các khâu từ khảo sát, thu thập thông tin đến tổ chức họp, chất vấn, phản biện và hoàn thiện báo cáo với tinh thần “nói có sách, mách có chứng”, chất lượng thẩm tra sẽ được nâng lên rõ rệt. Khi đó, thẩm tra trở thành công cụ quan trọng giúp HĐND ban hành những quyết sách đúng pháp luật, sát thực tiễn và có tính khả thi cao.

Nguồn: Bình Nguyên, Báo Đại biểu Nhân dân