Thẩm tra là hình thức giám sát bậc cao, đồng thời cũng được xem như “màng lọc” quan trọng trong thực hiện chức năng quyết định của HĐND. Từ khuôn khổ pháp lý hiện hành đến cách thức tổ chức thực hiện ở cấp xã từ sau ngày 1/7/2025 đến nay, hoạt động thẩm tra của các Ban HĐND cấp xã đang từng bước được chuẩn hóa. Bước vào nhiệm kỳ mới, yêu cầu đặt ra là đổi mới về chiều sâu phản biện, nhất là trong bối cảnh chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay.

Thực sự khách quan, thận trọng, có chiều sâu

Về bản chất, thẩm tra của các Ban HĐND cấp xã là hoạt động nghiên cứu, xem xét, đánh giá toàn diện các dự thảo nghị quyết, đề án, báo cáo trước khi trình ra kỳ họp HĐND. Đây là chức năng mang tính bắt buộc, thể hiện vai trò kiểm soát, phản biện của cơ quan dân cử đối với các nội dung do UBND cùng cấp trình.

Khác với thẩm định, hoạt động thẩm tra mang tính phản biện đa chiều, đi sâu vào cả tính pháp lý, tính chính sách và đặc biệt là tính khả thi trong thực tiễn do các Ban HĐND thực hiện. Mục đích cốt lõi của hoạt động thẩm tra là bảo đảm 3 yêu cầu: tính hợp hiến, hợp pháp và hợp lý của nội dung; nâng cao chất lượng quyết định thông qua việc phát hiện, kiến nghị chỉnh sửa những bất cập; cung cấp cơ sở tin cậy để đại biểu HĐND thảo luận, quyết định. Một báo cáo thẩm tra tốt không chỉ dừng ở nhận xét mà phải chỉ ra vấn đề, gợi mở phương án và làm rõ những nội dung còn ý kiến khác nhau.

Phạm vi thẩm tra của các Ban HĐND cấp xã gắn trực tiếp với các nhóm báo cáo và đều là những lĩnh vực tác động trực tiếp đến đời sống người dân, đòi hỏi hoạt động thẩm tra phải thực sự khách quan, thận trọng và có chiều sâu. “Theo quy định, Ban của HĐND không thẩm tra tờ trình mà thẩm tra báo cáo, đề án, dự thảo nghị quyết. Do đó, khi phân công, Thường trực HĐND cũng cần lưu ý, ngoài căn cứ theo nội dung, lĩnh vực cần xác định đúng loại hình văn bản Ban thẩm tra để phân công cho đúng, đồng thời, các Ban của HĐND cũng nhận thức rõ loại tài liệu thẩm tra trên từng lĩnh vực cho phù hợp”, đại biểu Trần Kim Dũng, HĐND xã Hà Linh, Hà Tĩnh chia sẻ.

Rõ lĩnh vực, cụ thể trách nhiệm

Theo quy định, hoạt động thẩm tra ở HĐND cấp xã do Ban Kinh tế - Ngân sách và Ban Văn hóa - Xã hội đảm nhiệm. Theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về Quy chế làm việc mẫu của HĐND xã, phường, đặc khu, Ban Kinh tế - Ngân sách phụ trách các lĩnh vực quy hoạch, quy hoạch đô thị, phát triển hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội trên địa bàn, kế hoạch, đầu tư, tài chính, ngân sách, liên kết, hợp tác giữa các đơn vị hành chính; đất đai, tài nguyên, môi trường, nông, lâm, ngư nghiệp, công nghiệp, thương mại, dịch vụ, du lịch, xây dựng và giao thông ở địa phương. Ban Văn hóa - Xã hội phụ trách các lĩnh vực về tổ chức và bảo đảm việc thi hành Hiến pháp, pháp luật; tổ chức bộ máy và xây dựng chính quyền; giáo dục, y tế, văn hóa, xã hội, thể dục, thể thao; khoa học, công nghệ, thông tin, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; quốc phòng, an ninh, dân tộc và tôn giáo ở địa phương. Cách phân công này không chỉ rõ phạm vi phụ trách, rõ trách nhiệm mà còn tạo sự chuyên sâu, giúp mỗi Ban tích lũy kinh nghiệm và nâng cao chất lượng thẩm tra theo lĩnh vực.

Điểm đáng chú ý trong thực tiễn thực hiện quy trình thẩm tra hiện nay là các Ban của HĐND chủ động thẩm tra các nội dung thuộc lĩnh vực phụ trách, chỉ có những nội dung về Báo cáo công tác 6 tháng, hằng năm, báo cáo công tác nhiệm kỳ của UBND cùng cấp, Báo cáo khác theo quy định của pháp luật, nghị quyết của HĐND hoặc đề nghị của Thường trực HĐND, Thường trực HĐND mới phân công cho các ban thẩm tra theo thẩm quyền. Đây chính là điểm mở, thể hiện tính linh hoạt của tổ chức HĐND trong bối cảnh yêu cầu quản trị địa phương ngày càng đa dạng, cũng là tạo sự chủ động cho các Ban của HĐND trong hoạt động thẩm tra đã được phân quyền cụ thể”, đại biểu Trương Công Nam, Phó Trưởng ban Kinh tế - Ngân sách HĐND xã Ia Krêl, Gia Lai phân tích.

Sự thay đổi này đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các Ban HĐND của HĐND cấp xã không chỉ nắm chắc lĩnh vực phụ trách mà còn phải nâng cao năng lực nghiên cứu tổng hợp, khả năng tiếp cận đa ngành và tư duy phản biện chính sách. Một báo cáo thẩm tra trong bối cảnh mới không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm sẵn có mà cần dựa trên phân tích dữ liệu, đánh giá tác động và đối chiếu thực tiễn.

Về quy trình, hoạt động thẩm tra được thực hiện theo trình tự chặt chẽ: hồ sơ phải được gửi đến Ban chậm nhất 15 ngày trước kỳ họp; Ban tổ chức họp toàn thể với sự tham gia của cơ quan trình và các bên liên quan; tiến hành thảo luận, phản biện và biểu quyết; sau đó hoàn thiện báo cáo thẩm tra, gửi Thường trực HĐND chậm nhất 5 ngày làm việc trước kỳ họp. Quy trình này không chỉ bảo đảm tính công khai, minh bạch mà còn tạo điều kiện để các ý kiến được trao đổi đa chiều, nâng cao chất lượng đầu ra.

Có thể thấy, từ khuôn khổ pháp lý đến thực tiễn triển khai, hoạt động thẩm tra của các Ban HĐND cấp xã ngày càng chuyên nghiệp hóa, phù hợp mô hình mới khi địa bàn rộng hơn, nhân sự các Ban được tăng cường hơn so với trước đây. Chỉ khi các Ban nâng cao năng lực phản biện, mỗi báo cáo thẩm tra sẽ thực sự trở thành công cụ quan trọng giúp HĐND cấp xã đưa ra những quyết định sát thực tiễn, khả thi và đáp ứng yêu cầu của thực tiễn, tâm tư, nguyện vọng chính đáng của cử tri và Nhân dân.

Nguồn: Bình Nguyên, Báo Đại biểu Nhân dân